Στις 7-12-2025 μεγάλη ομάδα του πανεπιστημίου μας παρακολούθησε στο Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού την παράσταση “Το μεγάλο μας Τσίρκο” του συγγραφέα Ιάκωβου Καμπανέλλη. Το έργο είχε παρουσιαστεί κατά τη διάρκεια της δικτατορίας από το θίασο Τζένης Καρέζη -Κώστα Καζάκου. Το σημερινό κείμενο είναι μια διασκευή του αρχικού με πολλά αυθεντικά τμήματα από το πρωταρχικό. Περιλαμβάνει εκτός από τα διαλογικά μέρη, αφήγηση και μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου, με ζωντανή ορχήστρα επί σκηνής και τον εξαιρετικό τραγουδιστή Κων/νο Τριανταφυλλίδη. Η σκηνοθεσία είναι του Πέτρου Ζούλια.
Πρόκειται για ένα λαϊκό πανηγύρι, ένα μεγάλο τσίρκο, που με ένα χιουμοριστικό και σατιρικό τρόπο η κορύφωσή του φτάνει στο ιστορικό δράμα της Ελλάδας. Η υπόθεση του έργου αναφέρεται στα όνειρα, τους αγώνες αλλά και τη διάψευση των προσδοκιών τις περισσότερες φορές της πολύπαθης της Ρωμιοσύνης. Το έργο διατρέχει την ελληνική ιστορία αρχής γενομένης από την αρχαιότητα. Η Ελλάδα σε όλες τις ιστορικές περιόδους μοιάζει με το θεό Κρόνο που έτρωγε τα παιδιά του από φόβο μην του πάρουν την εξουσία. Ιστορική αναφορά σύντομη γίνεται και στο Βυζάντιο, όπου κάποιοι ανίκανοι αυτοκράτορες συνέβαλαν με τις πολιτικές τους και τις σπατάλες τους στον ακρωτηριασμό της έκτασης της αυτοκρατορίας και στην αποδυνάμωσή της. Το μεγαλύτερο μέρος της υπόθεσης εστιάζεται στη νεότερη ελληνική ιστορία, από την Επανάσταση του 1821 μέχρι την εξέγερση του Πολυτεχνείου, με σύντομες αναφορές και πολιτικές αιχμές στη σημερινή ιστορικοπολιτική πραγματικότητα.
Κατά την άποψη πολλών θεατών οι καλύτερες σκηνές ήταν εκείνες του Καραγκιόζη, του ομιλούντος αγάλματος του Κολοκοτρώνη, της Μικρασιατικής καταστροφής, της 3ης του Σεπτέμβρη του 1843, αλλά και της τελευταίας σκηνής με το εμβληματικό τραγούδι “φίλοι κι αδέλφια “. Η σκηνή του Καραγκιόζη παρουσιάζει τα πρόσωπα (Μπάρμπα Γιώργος, Σταύρακας, Χατζηαβάτης, Νιόνιος κ.λ.π) τα οποία εκπροσωπούν τα διάφορα κοινωνικά στρώματα, που άλλοι θέλουν ξένους προστάτες να τους εξουσιάζουν, άλλοι να εποφθαλμιούν οι ίδιοι την εξουσία, με τον καραγκιόζη, που εκπροσωπεί τα λαϊκά στρώματα, να ζητά ελευθερία από κάθε σκλαβιά. Η έτερη σκηνή ήταν αυτή με το άγαλμα του Κολοκοτρώνη. Ο στρατηγός Θοδωράκης, έφιππος με λεβέντικο παρουσιαστικό, δείχνει με προτεταμένο χέρι το Πανεπιστήμιο (το σημαινόμενο της γνώσης). Το άγαλμα ζωντανεύει και συνομιλεί με δύο περαστικούς Έλληνες, οι οποίοι του εκφράζουν το σεβασμό τους. Ο Κολοκοτρώνης τους παρακινεί να αφήσουν τους πολλούς επαίνους προς αυτόν και τους ήρωες προγόνους και να ακολουθήσουν το δικό τους δρόμο αγωνιζόμενοι στο παρόν για το καλό της πατρίδας. Τους συστήνει να προσέχουν πολύ, να έχουν 4 μάτια, δύο μπροστά και δύο πίσω, για να βλέπουν με αυτά εκείνους που αγωνίζονται μαζί τους για να φύγει ο κατακτητής και να ανέβουν οι ίδιοι στην εξουσία. Ο ίδιος αναρωτιέται γιατί τόσο σημαντικοί άνθρωποι, που έδωσαν την ψυχή τους για την πατρίδα, φυλακίστηκαν ή δολοφονήθηκαν.
Το έργο αναφέρεται στη συνέχεια στη Βασιλεία του Όθωνα, περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα είχε μεταβληθεί σε μια ωραία αίθουσα χορού, με τους Βαυαρούς να διασκεδάζουν με χρήματα του ελληνικού λαού που φυτοζωούσε. Στη σκηνή αυτή αίσθηση προκάλεσε μια γκιλοτίνα, που αποτελεί μια δυνατή αντίθεση με την πολυτελή αίθουσα του χορού, με την ωραία μουσική, μέσα στην οποία διασκέδαζαν αμέριμνοι ο βασιλιάς και οι ακόλουθοί του. Από τη μια η αισθητικά ωραία εικόνα της αίθουσας και από την άλλη η γκιλοτίνα, σύμβολο των μηχανών και εφευρέσεων για συλλήψεις και εκτελέσεις όποιου “δε συνεμορφώνετο προς τας υποδείξεις”. Ακολουθεί η σκηνή με την 3η του Σεπτέμβρη του 1843, όταν ο ελληνικός λαός ζητούσε από τον ξενόφερτο μονάρχη Σύνταγμα. Στην ίδια σκηνή παρευρίσκονταν οι εκπρόσωποι των μεγάλων δυνάμεων, Αυστρίας, Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας, να αναρωτιούνται αν πρέπει να παραχωρήσουν σύνταγμα. Με ένα ωραίο λογοπαίγνιο προβάλλεται η ανάμειξη της Ιεράς Συμμαχίας στα τεκταινόμενα και της μεταεπαναστατικής Ελλάδας. Ακολουθεί η ήττα του ελληνικού στρατού το 1897 στον πόλεμο με τους Τούρκους. Ήταν το μαύρο 97 όπως έμεινε στην ιστορία. Η ήττα για τους Έλληνες ήταν προδιαγεγραμμένη. Χωρίς στρατό οργανωμένο και με οπλισμό που υστερούσε ο διάδοχος Κωνσταντίνος οδήγησε την Ελλάδα στον πόλεμο. Ήταν μια ταπεινωτική ήττα και μια μεγάλη εθνική πληγή.
Η άλλη μεγάλη περιπέτεια του Ελληνισμού που προβάλλεται είναι η Μικρασιατική καταστροφή, την οποία ο σκηνοθέτης παρουσιάζει ολοζώντανη με διάφορα εφέ. Μετά από αυτόν το χαλασμό και επί σκηνής παρουσιάζονται πρόσφυγες να αναζητούν απεγνωσμένα τα μέλη της οικογένειάς τους που χάθηκαν μέσω του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Στη συνέχεια του έργου ακολουθεί η κατοχή, με την ηρωική αντίσταση του ελληνικού λαού κατά την Γερμανών και του Ναζισμού και ο εμφύλιος, που χώρισε τους Έλληνες σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Τι το καλύτερο για τον κάθε εχθρό. Το τελευταίο μέρος της παράστασης είναι η αναφορά στην περίοδο της δικτατορίας και στον ξεσηκωμό του Πολυτεχνείου με πολιτικές αιχμές και στη σημερινή ιστορικοπολιτική πραγματικότητα. Το έργο τελειώνει με όλο το θίασο επί σκηνής με μια αισιόδοξη υπενθύμιση από τους αφηγητές ότι της Ρωμιοσύνης όσο και να κόβουν τα κλαριά από τον κορμό της, ξαναπετιέται και φωνάζει “εδώ είμαι”. Η σκηνή κλείνει με όλο το θίασο να τραγουδά “Φίλοι κι αδέρφια, μανάδες, γέροι και παιδιά…..” ένα τραγούδι πρόσκληση για ενότητα.
Η παράσταση αυτή κινητοποίησε συναισθήματα, αφύπνισε την εθνική μας συνείδηση και κυρίως προβλημάτισε. Από αυτήν μπορεί να συμπεράνει κανείς τα εξής:
Η λευτεριά δε χαρίζεται, μα κατακτιέται. Κατακτιέται με ενότητα. Το αντίθετο ωφελεί τον εχθρό. Πάντα για να επιβληθεί μια χώρα ή μια εξουσία σε έναν λαό χρησιμοποιεί τη μέθοδο του “διαίρει και βασίλευε”. Ακόμα, ότι η κάθε είδους λευτεριά κατακτιέται με δραστηριοποίηση, με αγωνιστικό πνεύμα και θέληση, ειδικά σήμερα με τον ατομικισμό και την παθητικοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου. Εδώ αυτομάτως έρχονται στο νου οι στίχοι από την ωδή του Ανδρέα Κάλβου: “Όσοι το χάλκεον χέρι βαρύ του φόβου αισθάνονται, ζυγόν δουλείας ας έχουσι. Θέλει ΑΡΕΤΗΝ και ΤΟΛΜΗΝ η ελευθερία’’.
Ομολογουμένως η παράσταση ήταν μια εξαιρετική επιλογή του πανεπιστημίου μας.
Μ.Ρ.
